Khi không có công bằng - biểu tình nổ ra.

Berlin tự tăng nhiệt. Giải bóng đá châu Âu vừa kết thúc, lại tới những cuộc biểu tình. Gần nhất là cuộc biểu tình của ba ngàn học sinh lớp 10 nhằm phản đối quyết định tổ chức thi lại môn toán của Bộ giáo dục thành phố đầu não nước Đức (tương đương một bang xét về hành chính).

Cuộc thi hết lớp 10 này quan trọng với không ít học sinh. Đó là lớp cuối của hệ Realschule. Với bằng tốt nghiệp hệ này, học sinh có thể xin vào học trường trung cấp hay trường dạy nghề chuyên nghiệp. Các học sinh lớp 10 thuộc hệ Gymnasium cũng phải tham gia kỳ thi này. Với những em không có đủ năng lực hoặc đơn giản là không thích đeo đuổi trường trung học ba năm nữa trước khi đặt chân vào hệ đại học kéo dài ít nhất là bốn năm, tấm bằng chứng nhận hết lớp 10 cũng là chìa khóa mở một cánh cửa đời mới vừa sức và thực tế hơn.

Một tai nạn đã xảy ra trong kỳ thi quan trọng này ở Berlin thời gian vừa qua. Ngay trước hôm thi, một số học sinh truyền qua Internet cho nhau mấy bài tập trùng với đề thi toán. Cho đến giờ, kết luận chính thức về nguyên nhân lộ đề vẫn chưa được cơ quan điều tra công bố. Hình như khá đơn giản: sơ xuất của giáo viên hay giáo vụ ở trường nào đó khi copy đề phục vụ cho kỳ thi. Dù thế nào, phản ứng của Bộ Giáo dục Berlin cũng rất nhanh: hủy kết quả kỳ thi toán lần thứ nhất, tổ chức thi lại môn này. Quyết định này được đưa ra nhằm đảm bảo công bằng trong cơ hội học tập cho mọi học sinh.

Nhưng cũng là để đòi lẽ công bằng, những học sinh trung thực đã làm bài tốt ở kỳ thi thứ nhất phản ứng nhanh không kém. Ngay trong hôm Bộ Giáo dục thông báo quyết định tổ chức thi lại môn toán của lớp 10, một nữ sinh đã đệ đơn lên tòa kiện quyết định này theo thủ tục xét xử nhanh. Theo sau cô, hội cha mẹ học sinh toàn thành phố cũng đâm đơn kiện Bộ Giáo dục Berlin. Cả hai đơn khởi kiện đều căn cứ vào thực tế: đa số học sinh đã tham dự kỳ thi toán lần một không hề biết tới việc lộ đề, đã làm bài thi một cách trung thực và họ không phải gánh hậu quả sai lầm của người khác hoặc của cơ quan công quyền.

Và biểu tình nổ ra.

Tại sao phải trả giá cho sai lầm người khác?

Học sinh ở đây đi biểu tình là chuyện thường. Suốt mấy tháng vừa rồi, ở khắp các bang bọn trẻ lôi cả thầy cô lẫn cha mẹ (và các tổ chức của người lớn) đi theo mình trong các cuộc biểu tình phản đối lại cải cách giáo dục nhằm rút ngắn thời gian đào tạo ở bậc trung học của nhà nước. Có những cuộc quy tụ cả mười mấy ngàn học sinh, chưa kể người lớn đi ủng hộ đội bạn như ở bang Nordrein - Westfallen mới đây. Cuộc biểu tình của học sinh Berlin xét về quy mô thì nhỏ hơn, nhưng ý nghĩa thì lại rất lớn. Vì nó cho thấy sự không thỏa hiệp và ý thức về quyền lợi trực tiếp, dựa trên ý thức sâu xa về quyền làm người ở lứa tuổi người Việt quen cho là trẻ ranh chưa ráo máu đầu, làm gì nghiêm túc cũng vẫn bị quở là loại trứng khôn hơn vịt.

Cảnh sát có mặt trong cuộc biểu tình như mọi lần. Nhưng lần này, các phương tiện thông tin đại chúng đồng loạt nhấn mạnh sự bất thường, vì cảnh sát hỗ trợ người biểu tình. 3000 cô cậu tuổi mười sáu mười bảy tụ về trước tòa thị chính đòi xét lại quyết định của Bộ Giáo dục liên quan tới số phận của 28000 học sinh lớp 10. Cảnh sát không chỉ bảo đảm an toàn cho họ, mà còn cho phép họ sử dụng xe công vụ có gắn loa công suất lớn để phát biểu ý kiến. Với thiết bị này, ý kiến của các cô cậu học trò dễ dàng tới với dân chúng trong không gian rộng lớn, mà ông thị trưởng cũng như toàn bộ nội các cũng khó mà ngồi yên sau những bức tường gạch đỏ nổi tiếng của tòa thị chính.

Rất nhiều biểu ngữ đã được các cô cậu học trò giương cao. Tôi đặc biệt chú ý tới một biểu ngữ với hai hàng chữ:

Sai lầm là của Bộ Giáo dục.
Tại sao chúng ta phải trả giá?

Nếu Việt Nam, thì sao?

Học sinh Việt Nam mà biết chuyện này thì sẽ bình luận ra sao nhỉ. Khéo bảo “Bọn này dở hơi”. Vì nguyên nhân của cuộc biểu tình, thì như đã nói ngay ở trên, chỉ là quyết định tổ chức thi lại môn toán của sở giáo dục bang, do đề thi môn này bị lộ. Một tai nạn ngành nghề như thế này có thể xảy ra bất kể lúc nào ở bất kỳ quốc gia nào. Tôi đây, thời hết cấp II cũng đã nếm trải chuyện này. Lần đầu tiên Bộ Giáo dục Việt Nam quyết định tăng thêm 2 môn thi thành 6 môn, chưa kịp thở phào vì thi xong thì đài Hà Nội thông báo ngày giờ thi lại hẳn 4 môn, do đề bị lộ. Người lớn trẻ con đồng thanh than thở, nhưng đến ngày đến giờ thì vẫn im thin thít mà đi thi lại chứ biết làm sao. Sau này, đi dạy, cũng thường được thông tin nơi này nơi kia tổ chức thi không nghiêm túc. Nếu diện ảnh hưởng không lớn thì Bộ và Sở cho chìm xuồng luôn câu chuyện. Còn nếu bắt buộc phải xử lý thì… xin mời các em đi thi lại.

Niên học trước, nhiều Sở Giáo dục địa phương bắt buộc phải hủy kết quả và bắt học sinh đi thi lại trung học, nặng nề nhất là ở Bạc Liêu. Mà cái sự thi cử ở Việt Nam thì… oải lắm. Còn những người trong ngành có trách nhiệm liên đới thì bất quá là không được đề bạt hay lên lương đúng kỳ hạn. Ông giáo cũ của tôi, quan chức ngành giáo dục cũng vì vướng chuyện lộ đề thi, thay vì lên chức trong ngành đã lại được đề bạt đi làm cán bộ ngoại giao. Mới hay, khác nhau không phải là vấn đề nảy sinh trong đời sống, mà là tâm thế con người, cách con người tiếp nhận và xử lý vấn đề.

Sự khác biệt trong bản chất thành phẩm giáo dục.

Từ một vụ biểu tình - một hiện tượng thường thấy trong khuôn khổ xã hội ở đây, dễ nhận thấy sự khác biệt trong bản chất thành phẩm - CON NGƯỜI, của hai nền giáo dục, hai phương pháp giáo dục. Một bên, là những người trẻ, tuân thủ luật và các quy định dưới luật, nhưng đồng thời ý thức được quyền lợi và trách nhiệm cá nhân của mình, của người. Khi có tinh thần này, mọi tuân thủ tức thời đều không còn thể hiện sự thụ động, mà thể hiện ý thức đảm bảo sự ổn định tương đối của xã hội, không để một vấn đề phát sinh dẫn tới hỗn loạn mà thôi.

Thực thì sau cuộc biểu tình, tuần qua, hai mươi tám ngàn học sinh lớp 10 đã dự kỳ thi toán lần thứ hai theo quyết định của Bộ Giáo dục Berlin, và vẫn tiếp tục không bằng lòng với mọi lời xoa dịu và hứa hẹn của các quan chức ngành. Tiếng nói của họ không rơi vào nơi âm thanh bị triệt tiêu. Tòa án vẫn tiếp tục thụ lý các đơn kiện của học sinh và cha mẹ họ. Cảnh sát vẫn tiếp tục điều tra nhằm đưa vụ việc ra trước công lý. Các nhà chính trị của các đảng phái đồng thanh đòi ông nghị sĩ Bộ trưởng Bộ Giáo dục phải công khai xin lỗi 28000 học sinh lớp 10 còn đang trong lứa tuổi vị thành niên.

Ta thử hình dung cùng nhau: một hiện tượng như thế này xảy ra ở Việt Nam, cùng các hệ lụy đi kèm. Liệu bao giờ có?