Tiền bạc và tự do sẽ đem lại hạnh phúc?

Người dân trong xã hội Úc ngày nay được hưởng rất nhiều tự do cả về mặt chính trị lẫn kinh tế. Đây là những quyền tự do những thế hệ trước đây ở Úc hay những thế hệ hiện nay ở các nước Á Châu chỉ có thể nằm mơ mới có.

Vậy mà đối với một số đông dân Úc, sự giàu sang cũng như tự do đâu hẳn là yếu tố đem lại hạnh phúc cho đời họ…Vì sao vậy?

Đây là câu hỏi đã khiến ông Clive Hamilton băn khoăn từ bao lâu nay.

Ông chẳng những là một học giả mà còn là tác giả cuốn sách nhan đề là “Growth Fetish and Affluenza” tạm dịch là “Phát triển ồ ạt và căn bệnh trưởng giả”. Ông hiện là Giáo Sư chuyên về vấn đề Đạo đức Xã hội tại trung tâm hỗn hợp giữa Đại Học Quốc gia Úc, Đại Học Charles Sturt và Đại Học Melbourne.

Ông mới ra mắt tác phẩm mang tựa đề “THE FREEDOM PARADOX - TOWARDS A POST-SECULAR ETHICS”, tạm dịch là “Sự nghịch lý trong tự do – khuynh hướng đạo đức sau chủ nghĩa thế tục”

Giáo sư Hamilton tự hỏi là phải chăng khi theo đuổi những thèm muốn trong đời, chúng ta thật ra đã tiêu diệt sự tự do ngay trong con người của mình. Để tìm hiểu xem câu nói của ông có ý nghĩa gì, xin quý vị theo dõi bài tường thuật sau đây của phóng viên Sen Lam:

Bệnh trưởng giả!

HAMILTON: “Sự nghịch lý trong tự do” là từ được tôi dùng để diễn tả một vấn đề lạ lùng trong xã hội Úc hiện nay. Từ nhiều năm nay, người dân Úc cũng như người dân ở những quốc gia khác đã xem sự giàu sang, phú quí như là cứu cánh cuộc sống. Ngày nay đa số đã đạt được mục đích đó. Họ đã có cuộc sống dư giả. Thế nhưng, thay vì cảm thấy hạnh phúc, cuộc sống nhung lụa lại làm họ mang một căn bệnh chung. Họ đều cảm thấy bất hạnh, bất mãn. Họ bị trầm cảm, mập phì và lo lắng. Vậy thì những gì được các nhà kinh tế hứa hẹn trước kia trông chừng như vẫn chưa biến thành hiện thực.

PV: Vậy phải chăng chúng ta đã trở nên những con người bất hạnh hơn xưa?

HAMILTON: Theo một góc cạnh nào đó, chúng ta không còn cảm thấy hài lòng như trước. Tất nhiên chúng ta cũng cần phải khắc phục cảnh nghèo túng, tuy nhiên, sự việc cho thấy dường như chúng ta đã phải trả giá quá đắt. Lấy thí dụ, tại Hoa Kỳ, trong thập niên 50 và 60, tỉ lệ người bị trầm cảm đã gia tăng gấp 10 lần. Nếu chúng ta có cuộc sống vật chất đầy đủ đi đôi với quyền tự do, chúng ta hẳn sẽ trở thành những con người tự do, sáng tạo và hạnh phúc tràn trề như mọi người thường quan niệm. Thế nhưng, chúng ta đâu có hạnh phúc. Có nghĩa là có một điều gì đó không ổn ở đây. Theo tôi thì rất nhiều người trong các nước có nền công nghiệp phát triển nhanh chóng ở Á Châu, chẳng hạn như Trung Quốc, tỏ ra ưu tư về những ảnh hưởng tai hại về mặt văn hoá cũng như tâm lý con người phải chịu do hậu quả của sự phát triển kinh tế ồ ạt. Sự phát triển như vậy có thể đem lại cuộc sống sung túc về mặt vật chất nhưng dường như lại làm tâm hồn con người trở nên nghèo nàn hơn.

Con người không biết tận dụng quyền tự do!

PV: PV: Thế nhưng Giáo sư cũng đề cập đến những quyền tự do. Có nghĩa là chúng ta vẫn còn một số con đường để chọn lựa và vì vậy, chúng ta đâu còn có thể nghĩ rằng chúng ta đang ở vào thế kẹt, có phải không?

HAMILTON: Phải rồi! vật chất và quyền tự do chính trị cũng như xã hội sẽ đem lại cho chúng ta những sự chọn lựa khác nhau và giúp ta làm những việc chúng ta không thể làm nổi trước kia. Thế nhưng, lạ một điều là khi được hỏi liệu họ có cảm thấy đang làm chủ cuộc sống của mình hay không thì hầu như đều trả lời rằng họ cảm thấy làm chủ cuộc sống bây giờ ở một mức độ thấp hơn trước kia. Các thanh thiếu nữ cũng vậy. Họ cảm thấy bản thân không làm chủ cuộc sống của mình nhiều bằng giới thanh thiếu nữ ở thời điểm cách đây 30 hoặc 40 năm giữa một xã hội có ít quyền tự do hơn bây giờ. Đấy chính là sự nghịch lý trong tự do. Tôi nghĩ rằng, tình trạng nghịch lý như thế phát sinh một phần cũng chỉ vì con người không biết tận dụng sự tự do của mình. Chính vì vậy, một triết gia Âu Châu đã phải thốt lên rằng con người thường không biết sử dụng các quyền tự do của mình.

Đừng tham sâm si!

PV: Vương Quốc Bhuttan trên vùng Hymalaya đã lập ra một chỉ số gọi là chỉ số hạnh phúc tập thể. Giáo sư nghĩ sao về vấn đề này?

HAMILTON: Tôi nghĩ rằng đây là một ý tưởng đáng khen. Trước khi bắt tay vào một công cuộc phát triển nào đó, mọi quốc gia nên lưu ý tới những hậu quả tai hại đi đôi với những dự án phát triển đó. Quốc vương Bhuttan tuyên bố với toàn dân rằng ông muốn xứ sở được canh tân chứ không muốn bị Tây hoá. Theo tôi thì rất nhiều người trong khu vực Á Châu nhìn nhận rằng phát triển đất nước theo chủ nghĩa tư bản kiểu phương Tây sẽ phát sinh ra nhiều vấn đề rất tai hại, bởi vì đường lối phát triển như thế sẽ để lại những hậu quả nghiêm trọng cho đất nước về mặt văn hoá cũng như xã hội.

PV: Vậy thì ta phải làm sao để chữa trị những căn bệnh này?

HAMILTON: Đây là một vấn đề khó nói. Tôi không khuyên người ta phải hy sinh cuộc sống thoải mái. Tuy nhiên, chúng ta càng lo lắng về chuyện tiền bạc bao nhiêu, chúng ta càng cảm thấy không hài lòng với cuộc sống bấy nhiêu. Đạo Phật dạy con người không nên tham sâm si. Bởi vì một khi phải lệ thuộc vào vật chất, ta sẽ bị vật chất cướp mất tự do của ta.